Co dziecko słyszy jeszcze przed narodzeniem

Kanadyjski dyrygent Boris Brott opowiedział kiedyś w wywiadzie dziwną rzecz. Gdy po raz pierwszy próbował niektóre utwory, znał partię wiolonczeli, zanim przewrócił stronę partytury. Wiedział, jak melodia się toczy, choć nigdy jej nie widział. Zagadka wyjaśniła się, gdy porozmawiał o tym z matką, wiolonczelistką. To były dokładnie te utwory, które ćwiczyła, gdy była z nim w ciąży.

Tę historię opisał kanadyjski psychiatra Thomas Verny w wydanej w 1981 roku książce The Secret Life of the Unborn Child (Sekretne życie nienarodzonego dziecka). Zebrał w niej setki badań i obserwacji z całego świata i jako jeden z pierwszych przekonywał, że dziecko w łonie matki czuje, uczy się i zapamiętuje więcej, niż sądziła ówczesna medycyna.

Część jego twierdzeń do dziś pozostaje raczej opowieścią niż sprawdzonym faktem. W jednym jednak nauka przez ostatnie czterdzieści lat przyznała Verny’emu rację: dziecko zaczyna się uczyć, zanim się urodzi.

1. Bajka z brzuszka

W 1986 roku psycholodzy Anthony DeCasper i Melanie Spence poprosili przyszłe mamy, aby przez ostatnie sześć tygodni ciąży czytały na głos jedną i tę samą książeczkę dla dzieci, dwa razy dziennie.

Po urodzeniu niemowlęta dostały słuchawki i specjalny smoczek. W zależności od tego, jak ssały, włączała się znana bajka albo inna. Noworodki ssały tak, żeby słyszeć tę, którą znały z brzucha. Rozpoznawały ją, nawet gdy tym razem czytał ją ktoś inny.

Niecałe trzydzieści lat później fińscy naukowcy potwierdzili to pomiarem aktywności mózgu. Mózg niemowląt, które w łonie matki wielokrotnie słyszały wymyślone słowo, reagował na nie po urodzeniu silniej niż mózg niemowląt, które go nie znały.

2. Co dziecko rejestruje oprócz dźwięków

Dziecko w łonie matki nie słyszy tylko muzyki i głosu. Żyje w ciele, które przeżywa. Gdy mama jest długo w stresie, zmienia się poziom hormonów stresu w jej krwi, a część z nich dociera też do dziecka.

Brytyjska profesor Vivette Glover, która zajmuje się tym od ponad dwudziestu lat, podsumowuje, że długotrwały lęk lub depresja w ciąży wiążą się z wyższym ryzykiem trudności emocjonalnych u dziecka. Od razu dodaje rzecz, którą mamy potrzebują usłyszeć: większość dzieci mam, które w ciąży przeżywały stres, nie ma żadnych trudności. A to, co przychodzi po narodzinach, przede wszystkim uważna i spokojna opieka, może te skutki złagodzić.

Wpływ dotyczy przy tym głównie długotrwałego obciążenia, a nie jednego złego dnia czy wątpliwości, które zna niemal każda kobieta w ciąży.

3. Co przechodzi z pokolenia na pokolenie

Kanadyjski zespół Michaela Meaneya pokazał w 2004 roku na młodych szczurach, że opieka matki zmienia aktywność genów wpływających na radzenie sobie ze stresem^[5]. Młode troskliwych matek były w dorosłości spokojniejsze. Gdy młode mniej troskliwych matek zaraz po urodzeniu wychowywała matka troskliwa, również wyrastały na spokojne zwierzęta.

U ludzi podobnie badała Rachel Yehuda potomków osób, które przeżyły Holokaust. W niewielkim badaniu stwierdziła u nich inaczej ustawioną aktywność genu FKBP5, który kieruje wrażliwością na hormon stresu kortyzol^[6]. Geny się nie zmieniają, zmienia się to, jak są odczytywane. Szerzej piszę o tym w artykule Twoje geny to nie Twoje przeznaczenie.

U ludzi nie przekazuje się jednak tylko biologia. Dzieci przejmują też to, o czym w domu się milczy. Niewypowiedziane straty, zasady dotyczące emocji („chłopaki nie płaczą”), role („ty jesteś ta grzeczna”) i lęki przed światem, przed chorobami, o pieniądze.

„Ubierz się ciepło, bo się przeziębisz.” „Nie siadaj na zimnym, bo dostaniesz wilka.” Kto z nas tego nie słyszał? Lęk przed chorobą przechodzi w rodzinach z pokolenia na pokolenie równie niezawodnie jak przepis na babkę. A gdy dziecko naprawdę często choruje, odzywa się jeszcze głośniej.

4. Dlaczego to nie jest kwestia winy

Mamy dzieci z astmą, alergiami lub egzemą często zadają sobie pytanie, czy to nie ich wina. Czy nie mogłam w ciąży więcej odpoczywać? Czy nie powinnam była tak się bać?

Na to pytanie odpowiedź jest jasna: nie. Choroby dziecka mają wiele przyczyn, genetykę, odporność, powietrze, infekcje, a stres w ciąży to tylko jeden z wielu wpływów, który da się później zmieniać. Leczenie astmy, alergii czy egzemy należy do lekarza i ten artykuł go nie zastępuje.

Badania, które pokazują, co się przekazuje, pokazują zarazem, że da się to przerwać. Młode szczury Meaneya pokazały, że na wynik wpływała opieka, którą dostały. Ludzie mogą zrozumieć swoje doświadczenie i stopniowo je zmieniać także w dorosłości.

5. Gdy dziecko jest już na świecie

Większość z Was czyta to, gdy dziecko dawno się urodziło i ciąży nie da się cofnąć. Układ nerwowy dziecka dostraja się jednak do ludzi wokół przez całe dzieciństwo, nie tylko w łonie matki.

Gdy przy ataku kaszlu to Ty oddychasz wolniej, jego ciało dostaje sygnał bezpieczeństwa, zanim zrozumie słowa. Twój lęk nie skrzywdzi dziecka. Pomaga, gdy nie musisz nieść go sama.

6. Co możesz zrobić

W ciąży:

• •Mów do dziecka w brzuchu, śpiewaj mu, czytaj. Twój głos jest dla niego pierwszym znanym dźwiękiem świata.
• •Proś o pomoc. Gdy odpoczywasz, dziecko rośnie w spokojniejszym ciele.
• •Jeśli z ciąży albo porodu wyniosłaś trudne przeżycia, nie zostawiaj ich samym sobie. Najbardziej mogą zaszkodzić Tobie, jeśli zostaną nieprzepracowane.

Teraz, z dzieckiem:

• •Przed inhalacją albo smarowaniem raz powoli weź wdech i zrób długi wydech.
• •Mów z dzieckiem o chorobie prosto i prawdziwie. Dzieci bardziej boją się tego, o czym się szepcze.
• •Proś o pomoc także u lekarza albo w szpitalu. Pielęgniarki i lekarze są tam także dla rodziców.
• •Zauważ, co choroba dziecka przypomina Ci z własnego dzieciństwa. Jaki lęk masz z własnej rodziny?

7. Jak z tym pracuję

Z rodzicami pracuję nad tym, co wynoszą z własnego dzieciństwa i z rodziny: nad lękiem, który się przekazuje, nad niewypowiedzianymi stratami i nad wzorcami rodowymi. Nazwiemy, skąd pochodzą, uwolnimy emocje, które zostały w ciele, a układ nerwowy dostanie doświadczenie, że może działać inaczej. Pracujemy z Tobą, nie z dzieckiem.

Łańcuch da się przerwać

Dziecko zaczyna się uczyć w łonie matki, a przez całe dzieciństwo uczy się od Ciebie. Nie musisz niczego robić idealnie. Wystarczy, że dziecko może się przy Tobie wciąż na nowo uspokoić, także po złej nocy. To, co przepracujesz Ty, nie muszą już nieść Twoje dzieci.

Jeśli chcesz sprawdzić, co wynosisz z rodziny i czego nie chcesz przekazywać dalej, napisz do mnie albo zadzwoń i przyjrzymy się temu.